یاما و نیاما
-
مهناز محمدنوری
- 1405-06-21
یاما و نیاما: از سنت تا مدرنیته
یوگا در ذهن بسیاری از انسانهای معاصر بهعنوان مجموعهای از حرکات بدنی برای افزایش انعطافپذیری، تناسب اندام یا کاهش استرس شناخته میشود. با این حال، در ریشههای عمیق و کهن خود، یوگا پیش از آنکه یک تمرین جسمانی باشد، نظامی جامع برای زیستن آگاهانه است. این نظام، اخلاق، ذهن، بدن و آگاهی را در مسیری واحد به هم پیوند میدهد. در قلب این مسیر، دو مفهوم بنیادین به نام یاما و نیاما قرار دارند که شالوده اخلاقی و درونی یوگا را شکل میدهند.
بدون درک این دو، یوگا به مجموعهای از تکنیکها و حرکات تقلیل مییابد و پیوند خود را با هدف اصلیاش، یعنی تحول درونی انسان، از دست میدهد. این دو اصل ،نه قوانین تحمیلیاند و نه آموزههایی انتزاعی، بلکه راهنمایی هایی عملی برای زندگی فردی و اجتماعی محسوب میشوند.
ریشههای تاریخی یوگا
تاریخ یوگا به هزاران سال پیش در شبهقاره هند بازمیگردد. نخستین نشانههای اندیشههای یوگایی را میتوان در متون ودایی مشاهده کرد؛ متونی که بیشتر بر آیینها، سرودها و رابطه انسان با نیروهای کیهانی تمرکز داشتند. با گذر زمان، نگاه درونیتر به انسان و آگاهی در اوپانیشادها شکل گرفت و زمینهساز تحول فلسفی یوگا شد.
اوج این ساماندهی در یوگا سوتراهای پاتانجلی نمایان میشود. پاتانجلی یوگا را در قالب هشت شاخه معرفی میکند که بهعنوان مسیر تدریجی رشد انسان در نظر گرفته شدهاند. این هشت شاخه شامل یاما، نیاما، آسانا، پرانایاما، پراتیاهارا، دهارانا، دیانا و سامادهی هستند.
نکته مهم آن است که این مسیر از اخلاق و رفتار آغاز میشود، نه از حرکت بدن. این دو قانون در ابتدای این ساختار قرار دارند و نشان میدهند که بدون پایه اخلاقی و خودآگاهی، پیشرفت در مراحل بعدی ممکن نیست.
مفهوم یاما در سنت کلاسیک
یاما به مجموعه اصولی گفته میشود که رابطه انسان با دیگران و جهان پیرامون را تنظیم میکند. این اصول در سنت یوگا، جهانی و فراتر از زمان و مکان در نظر گرفته شدهاند.
نخستین اصل، آهیمسا یا پرهیز از خشونت است. آهیمسا تنها به آسیب نرساندن فیزیکی محدود نمیشود، بلکه خشونت کلامی، ذهنی و حتی نیتهای پنهان را نیز در بر میگیرد. در سنت یوگا باور بر این است که ذهن خشن، هرچقدر هم بدن منعطف باشد، قادر به تجربه آرامش عمیق نخواهد بود.
اصل دوم، ساتیا یا راستی است. ساتیا به معنای صداقت در گفتار، کردار و اندیشه است. این اصل فرد را دعوت میکند تا میان باورهای درونی و رفتار بیرونی خود هماهنگی ایجاد کند و از زندگی دوگانه فاصله بگیرد.
سومین قانون ، آستیا یا دزدی نکردن است. این مفهوم تنها به اموال مادی محدود نمیشود، بلکه شامل دزدیدن زمان، انرژی، توجه و حتی اعتبار دیگران نیز میشود.
چهارمین اصل، براهماچاریا است که به خویشتنداری و مدیریت آگاهانه انرژی حیاتی اشاره دارد. در این نگاه، افراط در هر شکل آن، مانعی برای تعادل درونی محسوب میشود.
پنجمین قانون ، آپاریگراها یا عدم وابستگی است. این اصل فرد را به رهایی از حرص، انباشت افراطی و چسبندگی ذهنی دعوت میکند و راه را برای آزادی درونی هموار میسازد.
نیاما و رابطه انسان با خود
در کنار یاما، نیاما به اصولی میپردازد که رابطه فرد با خود و جهان درونیاش را شکل میدهند. آن نیز شامل پنج اصل بنیادین است.
سائوچا یا پاکیزگی، نخستین قانون است. این پاکیزگی هم بدن و محیط زندگی را شامل میشود و هم ذهن، احساسات و نیتها را. در یوگا، ذهن آلوده همانقدر مانع رشد است که بدن ناسالم.
سانتوشا یا قناعت و رضایت آگاهانه، اصل دوم است. سانتوشا به معنای پذیرش لحظه حال بدون تسلیم شدن در برابر رکود و بیعملی است. این اصل تعادلی میان تلاش و آرامش ایجاد میکند.
تاپاس یا انضباط و تلاش آگاهانه، نیامای سوم است. تاپاس نیرویی درونی است که فرد را به ادامه مسیر، حتی در شرایط دشوار، متعهد نگه میدارد.
سوادهیایا یا خودشناسی، چهارمین اصل است. این مفهوم شامل مشاهده ذهن، بررسی الگوهای رفتاری و مطالعه متون الهامبخش میشود و فرد را به شناخت عمیقتر خود دعوت میکند.
پنجمین قانون ، ایشوارا پرانیدهانا یا تسلیم آگاهانه است. این تسلیم به معنای انفعال نیست، بلکه پذیرش محدودیتهای فردی و اعتماد به نظم کلی هستی است.
جایگاه یاما و نیاما در یوگای سنتی
در سنتهای کهن، یاما و نیاما پیشنیاز هر نوع تمرین پیشرفته یوگا محسوب میشدند. آموزگاران معتقد بودند که بدون اصلاح نگرش و رفتار، تمرینهای بدنی و تنفسی نهتنها سودمند نیستند، بلکه میتوانند خودمحوری و ناآگاهی را تقویت کنند.
از این منظر، یوگا مسیری برای تبدیل شدن به انسانی متعادلتر، مسئولتر و آگاهتر است، نه ابزاری برای نمایش تواناییهای جسمی.
گذار یوگا به جهان مدرن
با ورود یوگا به غرب در قرن نوزدهم و بیستم، تمرکز بهتدریج از فلسفه و اخلاق به جنبههای فیزیکی معطوف شد. سبکهای مدرن یوگا اغلب آسانا و پرانایاما را در مرکز توجه قرار دادند و این دو اصل به حاشیه رفتند.
با این حال، در دهههای اخیر، بازگشت به ریشههای فلسفی یوگا دوباره مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از معلمان و پژوهشگران تلاش کردهاند این دو اصل اساسی را با زبان و نیازهای انسان معاصر بازخوانی کنند.
یاما و نیاما و روانشناسی معاصر
جالب آنکه بسیاری از مفاهیم کلیدی روانشناسی مدرن شباهت عمیقی با آموزههای این دو اصل دارند. تنظیم هیجان، خودآگاهی، همدلی و پذیرش، همگی در این اصول ریشه دارند.
آهیمسا را میتوان معادل شفقت نسبت به خود دانست؛ مفهومی که نقش مهمی در کاهش اضطراب و افسردگی دارد. سوادهیایا نیز شباهت زیادی به فرایند خودکاوی در رواندرمانی دارد. از این دیدگاه، یوگا تنها مسیر معنوی نیست، بلکه ابزاری برای سلامت روان پایدار است.
یاما و نیاما در آموزش یوگا
یکی از چالشهای یوگای مدرن، نحوه انتقال این دو اصل اساسی به هنرجویان است. در بسیاری از دورهها، این مفاهیم یا بهطور سطحی مطرح میشوند یا کاملاً نادیده گرفته میشوند.
در رویکردهای اصیلتر، آموزش یاما و نیاما بهصورت کاربردی انجام میشود. هنرجویان تشویق میشوند این اصول را در رابطه با بدن خود، دیگران و زندگی روزمره مشاهده و تجربه کنند.
چالشهای اجرای یاما و نیاما در دنیای امروز
زندگی مدرن با سرعت بالا، رقابت شدید و مصرفگرایی، پایبندی به این قوانین را دشوار کرده است. عدم وابستگی در جهانی که بر مقایسه بنا شده، یا عدم خشونت در فضایی پرتنش، نیازمند آگاهی و تمرین مستمر است.
یوگا هرگز ادعا نمیکند که این مسیر آسان است. تاپاس دقیقاً به همین معنا اشاره دارد؛ تعهد به مسیر آگاهانه، حتی زمانی که شرایط بیرونی مساعد نیست.
نقد برداشتهای سطحی
یکی از خطرات رایج، تقلیل این دو اصل به جملات انگیزشی یا توصیههای ساده است. این اصول مفاهیمی عمیق و چالشبرانگیز هستند و نیاز به تأمل و تجربه شخصی دارند.
سانتوشا به معنای بیتفاوتی نیست و آپاریگراها نفی زندگی مادی محسوب نمیشود. درک نادرست این مفاهیم میتواند آنها را از معنای اصیلشان تهی کند.
یاما و نیاما در زندگی روزمره
ارزش واقعی این قوانین در حضور آنها در زندگی روزمره آشکار میشود. صداقت در ارتباطات، احترام به مرزهای دیگران، مراقبت آگاهانه از بدن و پذیرش ناپایداری شرایط، همگی جلوههایی از این اصول هستند.
در این نگاه، یوگا از مت تمرین فراتر میرود و به شیوهای از بودن تبدیل میشود.
آینده یاما و نیاما
در جهانی که با بحرانهای فردی و جمعی مواجه است، بازگشت به این اصول اهمیت ویژهای دارد. این مفاهیم میتوانند پلی میان سنت و مدرنیته ایجاد کنند و چارچوبی اخلاقی برای زیستن آگاهانه ارائه دهند.
جمعبندی نهایی
این دو اصل ستونهای اصلی یوگا هستند که از دل سنت باستانی برخاستهاند و همچنان برای انسان مدرن معنا دارند. آنها یادآور میشوند که یوگا پیش از آنکه تمرینی جسمانی باشد، راهی برای زندگی آگاهانه است. بدون آنها، یوگا تنها مجموعهای از حرکات خواهد بود ولی با آنها، به مسیری برای تحول پایدار فردی و اجتماعی تبدیل میشود.
منابع
https://www.yogajournal.com/yoga-101/philosophy/yamas-and-niyamas
https://www.britannica.com/topic/Yoga-philosophy
https://www.swamij.com/yoga-sutras.htm
